Hańba ryska. Jak Polacy zmarnowali zwycięstwo nad Leninem

Hańba ryska. Jak Polacy zmarnowali zwycięstwo nad Leninem

Konferencja Pokojowa w Rydze – posiedzenie Komisji Prawnej. Po prawej Polacy, po lewej bolszewicy.
Konferencja Pokojowa w Rydze – posiedzenie Komisji Prawnej. Po prawej Polacy, po lewej bolszewicy. / Źródło: Wikimedia Commons / Magdalena Poznańska
Dodano 6
Zwycięstwo odniesione na polu bitwy zostało zmarnowane przez polityków podczas obrad pokojowych. Traktat ryski był dla Polski katastrofą.

Od 300 lat Polacy przegrywają wszystkie wojny. Nasze terytorium, wpływy i ambicje kurczą się z pokolenia na pokolenie. Dlatego z taką dumą mówimy o wojnie polsko-bolszewickiej. Jedynym konflikcie zbrojnym, w jakim udało nam się ostatnio zwyciężyć.

W rzeczywistości wygraliśmy jednak Bitwę Warszawską. I rzeczywiście było to zwycięstwo wspaniałe. Nasza wielka duma. Całą wojnę z bolszewikami jednak przegraliśmy. Aktem kończącym ten konflikt nie było bowiem przepędzenie hord Tuchaczewskiego spod Warszawy. Zakończył ją układ pokojowy, który do historii przeszedł jako traktat ryski.

Dzień jego podpisania, 18 marca 1921 r., nie był zaś dla nas dniem triumfu. Był dniem klęski. W jego rocznicę powinniśmy obchodzić dzień żałoby narodowej.

Delegacja

Konferencja ryska rozpoczęła się we wrześniu 1920 r. Na jej wyniku fatalnie zaciążył skład polskiej delegacji. Nie tworzyli jej zawodowi dyplomaci, ale amatorzy. Przedstawiciele stronnictw sejmowych – ludowiec Jan Dąbski (przewodniczący), endek Stanisław Grabski, socjalista Norbert Barlicki i inni. „Byłem przerażony składem delegacji – pisał konserwatysta Mieczysław Jałowiecki. – Ta zbieranina, którą rząd Rzeczypospolitej wysłał do Rygi na rokowania pokojowe, nie odznaczała się, niestety, ani rozumem, ani charakterem”.

Sowieci, widząc, że mają do czynienia z partnerem słabym, niekompetentnym i podzielonym, wykorzystali to do maksimum. Przewodniczący delegacji sowieckiej Adolf Joffe raportował do Moskwy o „nerwowości, zmieszaniu, niepewności i braku inicjatywy” polskich delegatów, którzy „całkowicie się pogubili”. „Myślę, że damy sobie z nimi radę” – pisał. Miał rację.

Tym, na czym najbardziej zależało bolszewikom w momencie rozpoczęcia negocjacji w Rydze, był czas. Sytuacja reżimu sowieckiego była bowiem rozpaczliwa. Polacy nacierali z zachodu, a z południa czerwonych atakowała biała rosyjska armia gen. Piotra Wrangla. Bolszewia była ogarnięta ogniem chłopskich rebelii.

Natychmiastowe wstrzymanie polskiej ofensywy było więc dla czerwonych kwestią życia i śmierci. „Sytuacja w Rydze, kiedy tam przyjechałem, była naprężona – wspominał działacz sowiecki Wacław Solski. – Wojska polskie posuwały się naprzód. Moskwa nalegała, aby Joffe jak najszybciej podpisał układ o rozejmie”.

Dawało to Polakom wymarzoną pozycję negocjacyjną. Nasi delegaci mogli przeciągać rozmowy, aby nasze prące na wschód wojska mogły wyzwalać kolejne terytoria Rzeczypospolitej. Im bardziej Wojsko Polskie zbliżało się do Bramy Smoleńskiej, tym do większych ustępstw skłonni byli Sowieci.

„Trzeba się mniej targować – pisał z Moskwy szef sowieckiej dyplomacji Cziczerin. – Nasze zadanie polega na tym, by zmusić Polaków do zawarcia pokoju, nawet za cenę znacznych ustępstw z naszej strony”.

Zmiana ról

Niestety polscy delegaci z szansy nie skorzystali. Nawet nie próbowali dociskać bolszewików. To oni, mimo że reprezentowali stronę zwycięską, we wszystkim ustępowali. „Rzeczpospolita Polska nie zamierza wyzyskać świetnych zwycięstw naszej armii w celu narzucenia przeciwnikowi pokoju – mówił Dąbski – lecz niezmiennie dąży do porozumienia”.

Działania Dąbskiego i Grabskiego wywoływały przerażenie wśród akredytowanych przy delegacji ekspertów i wojskowych. Jeden z nich, Ignacy Matuszewski, taktykę naszych negocjatorów określił trafnie i krótko: „minimum czasu, maksimum ustępstw”.

Premier Wincenty Witos, którego trudno oskarżać o niechęć do Dąbskiego pisał: „Szeroko i głośno zaczęto mówić, że delegacja bolszewicka stoi znacznie wyżej od polskiej i to pod wieloma względami. Ludzie, którzy byli w Rydze, potwierdzali, że Dąbski rzeczywiście ulegał Joffemu”.

Podczas negocjacji ryskich bolszewicy gotowi byli iść na daleko idące ustępstwa. Możliwe było wyrwanie im z gardła Mińska i wschodniej Białorusi. Według ostrożnych szacunków, samych Polaków na ziemiach tych żyło blisko pół miliona. „W rozmowie prywatnej przyznali się bolszewicy – notował ekspert polskiej delegacji Mirosław Obiezierski – że gotowi byli dać Polsce granicę, chociażby nawet do Dniepru”.

Stanisław Grabski i jego koledzy możliwość taką jednak odrzucili. Był to jedyny przypadek w dziejach, że zwycięzcy na konferencji pokojowej wzięli mniej terytorium, niż gotowy był im oddać pokonany.

„Dąbski, już po pierwszych kontaktach z Joffem – pisał Władysław Pobóg-Malinowski – nie miał wątpliwości, że Moskwa gotowa jest „oddać pod wpływy polskie” całą Białoruś aż do Bramy Smoleńskiej co najmniej. Obszarem między Dźwiną, górnym Dnieprem i Berezyną zamierzała Moskwa zapłacić Polsce nie tylko za swoją klęskę. Joffe kilkakrotnie, i z nieukrywanym zdumieniem, konstatował w trakcie posiedzeń jawnych i poufnych, że »profesorowi Grabskiemu na terytoriach nic a nic nie zależy«”.

„Nareszcie utrąciliśmy tę sprawę kresową. Wyciąłem wrzód miński” – mówił w kuluarach konferencji Grabski. Nie próbowano również, co było do osiągnięcia, uratować przed bolszewicką okupacją zamieszkanych w dużej mierze przez Polaków Podola i wschodniego Wołynia.

Dlaczego? Motywacje poszczególnych członków delegacji były różne. Endek Stanisław Grabski nie chciał przesuwać Rzeczypospolitej zbyt daleko na wschód, aby w jej granicach nie znalazło się zbyt wielu przedstawicieli „mniejszości”. Z kolei socjaliści woleli pozostawić bolszewikom „kresowe latyfundia” należące do znienawidzonych przez nich polskich ziemian.

Rozejm

W efekcie 12 października 1920 r. uroczyście podpisany został w Rydze rozejm między Polską a Rosją sowiecką. Ceremonia odbyła się w pięknym XIV-wiecznym budynku, w którym toczyły się negocjacje – Domu Bractwa Czarnogłowych. Strony zobowiązały się, że działania wojenne na froncie ustaną w nocy z 18 na 19 października.

Czytaj także:
Wojna prewencyjna 1920. Dlaczego Polacy uderzyli jako pierwsi?

W układzie rozejmowym dokonano wstępnego wyznaczenia przyszłej granicy, która pozostawiała po stronie bolszewickiej ponad 300 tys. km kw. przedrozbiorowej Rzeczypospolitej. Mało tego, miała ona przebiegać… na zachód od linii, którą zdążyło już obsadzić nacierające Wojsko Polskie.

Wszystkie ofiary ostatnich dni, cały wysiłek i przelana krew poszły na marne. Jeszcze kilka dni wcześniej gen. Edward Śmigły-Rydz pisał w rozkazie: „Jesteśmy w końcowym okresie wojny, wymaga się przeto od wojsk jak największego wysiłku. Przemaszerowanie kilometra jest równoznaczne z rozszerzeniem o kilometr granic naszej ojczyzny”. Słowa te dodały żołnierzom skrzydeł.


Teraz nie tylko kazano im zatrzymać się w miejscu, ale jeszcze cofnąć! Oddać śmiertelnemu wrogowi dopiero co wyzwolony kawał ojczyzny. W naszych rękach były już tymczasem Mińsk, Kojdanów i Słuck. Były Szepetówka, Płoskirów, Kamieniec Podolski i Chmielnik.

Tego, cośmy zdobyli, nie wolno nam było oddawać. Szczególnie że bolszewicy nie mieli najmniejszej możliwości, żeby nam to odebrać. Nieprzyjacielska armia po klęskach pod Warszawą i nad Niemnem znajdowała się w całkowitej rozsypce.

„Po zwycięskim w 1920 r. odparciu najazdu – pisał konserwatywny filozof Marian Zdziechowski – my, zwycięzcy, zawarliśmy z pokonanym wrogiem pokój, o jakim dotychczas nie słyszano w historii. Stanęliśmy przed nim jako strona pobita, prosząca uniżenie, o zmiłowanie żebrząca. Komisarze bolszewiccy w słusznym przeświadczeniu, że Polska zażąda przesunięcia granic swoich aż po Berezynę i Dniepr, nakazali ewakuowanie ruchomego majątku z całego obszaru Orszy i Smoleńska. My zaś, ku ich zdumieniu, zamiast zatrzymać przy sobie zagarnięte przez nas i do nas garnące się obszary, oddaliśmy im na pastwę i śmierć te nawet, które w ręku naszym były. Przeszliśmy przez nową Targowicę”.

Ludobójstwo

„Żegnaj, żołnierzu! Rzeczypospolitej nie będzie, tylko Polska dla Polaków” – powiedział gorzko kpt. Stanisław Lis-Błoński na wieść o zawarciu w Rydze rozejmu z bolszewikami.

Miał rację. Problem w tym, że Ryga była nie tylko zbrodnią przeciwko wielonarodowej Rzeczypospolitej. Była również zbrodnią przeciwko narodowi polskiemu. Owa „Polska dla Polaków” wbrew swojej nazwie została bowiem wykrojona z Rzeczypospolitej w ten sposób, że po bolszewickiej stronie granicy pozostało około 1,5 mln naszych rodaków.

„Jako haracz, należny sowieckiej Rosji – pisał Zdziechowski – nasi delegaci w Rydze oddali jej szerokie obszary ziemi, której synowie do ostatniej chwili za sprawę polską walczyli. Nasi delegaci w Rydze powinni byli rozumieć, że w obecnych warunkach nie może być mowy o pokoju imperialistycznym czy nieimperialistycznym, ale tylko o pokoju filantropijnym, ratującym od czerwonego terroru jak największą ilość jęczących w więzieniach albo ginących z głodu i nędzy, zadręczonych strachem istot ludzkich. Więc należało żądać granic jak najdalej na wschód posuniętych, do Dniepru, do Berezyny i dalej jeszcze”.

Zemsta bolszewików była straszliwa. Porażkę pod Warszawą odbili sobie na pozostawionych na ich pastwę Polakach. Spadły na nich gwałty, grabieże, masowe rozstrzeliwania, deportacje, łagry i bestialskie tortury. Kilkadziesiąt tysięcy zamęczono podczas wielkiego głodu, ponad 200 tys. rozstrzelano w latach 1937–1938 w ramach operacji polskiej NKWD.

„Ostateczne ustalenie przebiegu granicy – pisał historyk Stanisław Alexandrowicz – pozostawiło po stronie bolszewickiej rozległe obszary, na których występował znaczny odsetek ludności polskiej. Wiadomość o definitywnym pozostawieniu przez Polskę ich stron rodzinnych Rosji sowieckiej była dla ponad miliona Polaków wstrząsem straszliwym. Wobec masy ludzi związanych z polskością, a zagrożonych masowymi represjami ze strony bolszewickiej władzy, polscy negocjatorzy traktatu postąpili ze zbrodniczą lekkomyślnością. Najstarsi zaś potomkowie setek tysięcy Polaków, którzy pozostali po stronie sowieckiej, często powracają do przeszłości, zadając sobie pytanie, dlaczego polski rząd w roku 1921 pozostawił ich na pastwę bolszewików?”.

Politycy polscy i opinia publiczna umyli ręce. Mimo że doskonale wiedziano o tym, co się dzieje po tamtej stronie. Wiedziano, do czego bolszewicy są zdolni. Niemal od razu z drugiej strony granicy do Warszawy zaczęły dochodzić alarmujące raporty wywiadowcze. Wszystkie mówiły to samo: „Uwaga, czerezwyczajki mordują naszych rodaków!”.

„Najciężej i najprzykrzej zarazem – wspominał Witos – było z delegacjami polskiej ludności, która miała pozostać po stronie rosyjskiej. Delegacje owe przychodziły z Kamieńca Podolskiego, Mińska, Berdyczowa, przekradając się z narażeniem życia i błagając z płaczem, żeby ich Polska nie dawała na pastwę katom bolszewickim, na pohańbienie ich żon i córek, zniszczenie olbrzymiego dorobku polskiej kultury.

Czytaj także:
Kaźń polskich dzieci. Żyły jak niewolnicy, po śmierci nie miały nawet prawa do pogrzebu

Przykro było patrzeć, jak ci ludzie, dojrzali mężczyźni, zanosili się od płaczu i słaniali z wycieńczenia i nieprzyjemnie słuchać skarg na delegację. Sceny naprawdę rozpaczliwe robiły kobiety i uchodźcy z dalekich ziem, zabranych przez bolszewików, którzy nie tylko tracili wszystko, ale także nadzieję powrotu do swoich nieszczęśliwych rodzin. Wszyscy zaś razem domagali się nieratyfikowania przez Sejm zawartego w Rydze układu”.

Mimo tego „ciężaru i przykrości” Witos nie zrobił nic, aby bronić mordowanych. Podobnie jak przytłaczająca większość ówczesnych polityków. „Roboty ryskiej delegacji pokojowej – mówił niezłomny biskup miński Zygmunt Łoziński – nie wahamy się nazwać zdradą stanu i twierdzić, że członkowie tej delegacji powinni zasiąść co rychlej na ławie oskarżonych. Tego się domaga sprawiedliwość, honor Polski i wzgląd na potrzebę obrony naszej Ojczyzny przed przyszłymi ewentualnymi zamachami ludzi takiego pokroju”.

Stanisław Cat-Mackiewicz pisał zaś o „defetyzmie polskim”. Pod jego wpływem Polacy uznali, że nie warto już walczyć o całość swojej ojczyzny, że nie warto już snuć wielkich planów i mieć wielkich ambicji. Że zamiast państwa wystarczy im państewko.

Traktat ryski został ratyfikowany przez polski Sejm 16 kwietnia 1921 r. W trakcie debaty sejmowej doszło do dramatycznego wydarzenia. Z galerii posypały się ulotki z protestem przeciwko pokojowi z bolszewikami i rozległ się rozpaczliwy okrzyk: „Kainie, Grabski!”.

Mężczyznę, który dokonał tego czynu, siłą usunięto z galerii. W nielicznych gazetach, które raczyły zauważyć i odnotować ten rozpaczliwy akt sprzeciwu obywatelskiego, ukazały się niewielkie wzmianki o „niesmacznym incydencie”. Człowiekiem, który rozrzucił ulotki, był Adam Grabowski, wnuk Tadeusza Rejtana. Tego samego, który w 1773 r. próbował własną piersią powstrzymać zdrajców podpisujących pierwszy rozbiór Polski. Historia zatoczyła koło.

17 września…

Traktat ryski nie był tylko klęską moralną, lecz także geopolityczną. Józef Piłsudski lubił powtarzać, że Polska będzie albo mocarstwem, albo w ogóle jej nie będzie. Traktat ryski stworzył zaś państwo polskie zbyt małe i kruche. Stworzył jednocześnie potężny, bo posiadający Ukrainę i połowę Białorusi, Związek Sowiecki. Na tym właśnie polegała nasza klęska w wojnie z bolszewikami. Że my wyszliśmy z tej wojny słabi, a oni wyszli z niej silni.

Traktat ryski dla bolszewików był tylko „pieriedyszką”. Krótkim rozejmem, którego nawet przez chwilę nie traktowali poważnie i który przy pierwszej nadarzającej się okazji zamierzali złamać, aby dokonać podboju i sowietyzacji Polski. „Więc ktoś serio wierzy – pytał publicysta Leon Kozłowski – że od ponownej napaści bolszewickiej będzie bronił nas podpis pana Joffe na traktacie pokojowym? Ależ to szczyt naiwności wierzyć w zobowiązania bolszewickie”.

Traktat ryski był ratunkiem dla bolszewizmu. A dla Polski czwartym rozbiorem i odroczonym samobójstwem. Historia wystawiła nam rachunek 17 września 1939 r. W efekcie Związek Sowiecki pożarł nas na raty.

Najpierw w latach 1921–1939 czerwone imperium połknęło i strawiło ziemie położone na wschód od linii ryskiej. Bolszewicy wymordowali tamtejszych Polaków i systematycznie wyrugowali każdy ślad świadczący o tym, że niegdyś tereny te wchodziły w skład Rzeczypospolitej.

Gdy owe „dalsze Kresy” zostały już zdepolonizowane, Sowieci zabrali się do „Kresów bliższych”. W latach 1939–1941 wszystko powtórzyło się „toczka w toczkę”. Znowu mordy, znowu deportacje, znowu niszczenie polskości. Tyle że tym razem strzelano w potylicę Polakom z Wilna, Grodna, ze Lwowa i Stanisławowa, a nie z Mohylewa, Mińska, Żytomierza i Kamieńca Podolskiego. Znowu zostaliśmy cofnięci na Zachód. Tym razem do linii Curzona.

Aż wreszcie wybiła nasza ostatnia godzina i nadszedł straszliwy rok 1944. Armia Czerwona zajęła wówczas położoną za Bugiem resztówkę Rzeczypospolitej. „Tym razem drugi „Cud nad Wisłą” się nie wydarzył – pisał Józef Mackiewicz. – Cała Polska znalazła się w niewoli komunistycznej, jak 25 lat przedtem cała Rosja”.

Rację miał hrabia Korwin-Milewski, gdy pisał, że warunki traktatu ryskiego „stanowią zagadkę, której normalny człowiek sobie nawet wytłumaczyć nie może inaczej jak na podstawie nieraz stwierdzonego »instynktu samobójczego« polskiego narodu”. „Wszystko to – dodawał arystokrata – musi pociągnąć za sobą nieodwołalne skutki dla przyszłości Polski”.

Cóż więc należało czynić? Zamiast podpisywać pakty z leżącym na deskach śmiertelnym wrogiem, należało dokończyć sprawę. Czyli iść na Moskwę i zniszczyć bolszewizm. Wypalić tę zarazę ogniem i mieczem, aby zabezpieczyć w ten sposób przyszły byt Rzeczypospolitej. Czy to było możliwe? Moim zdaniem tak. Staram się to udowodnić w mojej nowej książce „Pakt Piłsudski-Lenin”. Zapraszam do lektury i do dyskusji.

Okładka miesięcznika Historia Do Rzeczy: 8/2015
Artykuł został opublikowany w 8/2015 wydaniu miesięcznika „Historia Do Rzeczy”
Zamów w prenumeracie lub w wersji elektronicznej:

Czytaj także

 6
  • Realista IP
    Jakim trzeba być naiwniakiem ,żeby uważać armie polską jeszcze w lipcu będącą w rossypce, za zdolną do zdobycia Moskwy pół roku później. Czysta megalomania. Wiemy jaki był potencjał państwa które powstało po 130 latach niewoli.Przez 20 lat miedzywojnia nie byliśmy w stanie upilnowac granicy wschodniej . Jak by to wyglądało jeśli ta granica była by 3 razy dłuższa?
    Dodaj odpowiedź 18 4
      Odpowiedzi: 0
    • PejsZbuk IP
      A dlaczego motłoch, który zmarnował hiperpotęgę I RP, która zlikwidowała imperium osmańskie miałby nie zmarnować tego? Widać PO zainteresowaniu kogo to obchodzi? Ale o żydach, tęczach, komuchach czy biskupach, to rzygają po kilkaset wpisów błyskawicznie. Nic dziwnego, że ten naród jest przeznaczony do utylizacji przez światowe żydostwo. Dzisiejsi "patrioci" są tak tępi, że polin nazywają wolną Polską.
      Dodaj odpowiedź 13 13
        Odpowiedzi: 0
      • xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx IP
        Czy w 1920 armia "białych" była w stanie pokonać ACz,raczej wątpliwe, nie przy masowej dezercji poboriwych chłopów i robotników, wykruszeniu się doborowych jednostek ochotniczych. Biali nic ludowi nie proponowali poza powrotem starych dobrych czasów, dopiero Wrangel starał się to zmienić zapowiadając reformę rolną, kontrolę państwa, ubezpieczenia społeczne i nacjonalizację fabryk prowadzonych przez właścicieli którzy upokarzają robotników, ale wszystko to za późno, jego poprzednicy załatwili politycznie ruch białych
        Dodaj odpowiedź 24 1
          Odpowiedzi: 0
        • Paweł IP
          Bolszewicy wysłali na Polskę 40 procent stanu osobowego Armii Czerwonej. Reszta walczyła na terenie Rosji z rebeliami chłopskimi i wojskami białych generałów. My byliśmy zbyt słabi żeby iść na Moskwę oni byli zbyt słabi żeby nas pobić. Gdyby biali byli odrobinę mądrzejsi to by zgodzili się na istnienie Polski i odzyskaliby władzę w Rosji. Ale kategorycznie nie mogli się pogodzić z istnieniem Polski. Jak na tym wyszli oni i Polska jak na tym wyszła to już każdy wie.
          Dodaj odpowiedź 32 0
            Odpowiedzi: 0
          • xxxxxxxxxxxxxxxxxxx IP
            Polska odparła ofensywę ACz która była na przedpolach Warszawy, kontrofensywa zaliczyła parę zwycięstw, zajęła sporą część Białorusi, trochę Ukrainy, ale do Moskwy było daleko, ACz miała jeszcze trochę rezerw, polskie rezerwy się kończyły, szwankowała logistyka. Obie strony były w patowej sytuacji, co przekładało się na realne podejście, ostateczna wygrana niemożliwa, do sytuacji endeków, ludowców,socjalistów, tylko zatwardziali piłsudczycy nie brali pod uwagę realiów. Bolszewicy też byli realistami, wiedzieli że ostatecznej wygranej nie osiągną
            Dodaj odpowiedź 27 0
              Odpowiedzi: 0