Rakietowe sekrety PRL

Rakietowe sekrety PRL

Test amerykańskiego silnika jądrowego dla rakiet, 1967 rok.
Test amerykańskiego silnika jądrowego dla rakiet, 1967 rok.
Dodano 1
W ręce CIA wpadły tajne PRL-owskie materiały na temat jądrowych silników rakietowych.

Marian Zacharski

Decyzjami z 30 lipca 2013 oraz 27 lutego 2014 r. CIA ujawniła część dokumentacji dostarczonej przez jej szpiegów zapewne funkcjonujących w ramach struktur PRL-owskiego wojska. Jak to jednak w życiu bywa, otwierając akta i udostępniając je do publicznego wglądu, urzędnicy archiwum CIA nie dołożyli należytej staranności, by ukryć źródło pochodzenia zbioru dokumentów, miejsce, a także komórkę wywiadowczą, do której one docierały. Stąd możemy z dużą dozą prawdopodobieństwa założyć, że kopie materiałów zdobywane przez polskich szpiegów odbierane były przez biuro amerykańskiego lotniczego attaché w Rzymie.

Do czasu dokonania tłumaczeń oraz oceny ich przydatności przekazywane dalej do Waszyngtonu dokumenty były traktowane jako tajne lub poufne z dodatkowym zabezpieczeniem znanym pod skrótem NOFORN, a więc bez prawa okazywania ich zawartości obywatelom obcych państw. Na jednym z dokumentów, najpewniej przez zwykłe niedopatrzenie, pozostał ślad, który mógłby – być może nawet dzisiaj – naprowadzić na źródło lub co najmniej znacząco zawęzić grono podejrzanych.

Panika po Sputniku

Chodzi o dokument z grudnia 1957 r. zatytułowany „Technika rakietowa”, Rok I, Zeszyt 4. Egzemplarz tej publikacji przygotowanej przez Katedrę Mechaniki Stosowanej Politechniki Warszawskiej wyposażony był w gryf: „Tylko do użytku wewnętrznego” oraz posiadał swój numer: 00168. Kontrwywiadowca amator mający dostęp do materiałów w archiwum wojskowym i/lub w archiwum/bibliotece Politechniki Warszawskiej może podjąć się rozwiązania tej zagadki. Myślę, że specyfikacja ujawnionych materiałów będzie okazją do poznania „prozy dnia” wszystkich organizacji wywiadowczych. Nie zawsze bowiem nadarza się okazja zdobywania materiałów o charakterze strategicznym i stąd konieczność gromadzenia masówki, która w trakcie żmudnej obróbki przypominającej układanie puzzli może niekiedy w końcowym efekcie dać w miarę jasny obraz działań czy planów przeciwnika.

Czytaj także:
Tajemnica projektu „Olbrzym”. Hitler tworzył w Polsce tą przerażającą broń?

Oto krótki opis zawartości niedawno ujawnionych przez archiwum CIA, wspomnianych powyżej, materiałów:

1. Politechnika Warszawska. Katedra Mechaniki Stosowanej. TECHNIKA RAKIETOWA. Rok I. Czerwiec 1957. Zeszyt II. Gryf i numer egzemplarza zatarty.

Publikacja ta zawierała część materiałów dokumentacyjnych z Pierwszej Konferencji Techniki Rakietowej i Astronautyki, zwołanej przez Polskie Towarzystwo Astronautyczne w dniach 23–25 maja 1957 r. w Warszawie w Pałacu Kultury i Nauki. W obradach, w których brało udział wielu polskich uczonych, uczestniczyła także, jako jedyna, delegacja zagraniczna z Czechosłowacji (inż. Franciszek Kliczko i Jarosław Walter).

Zacznę może od osobistej dygresji. Już w trakcie pierwszego, mocno pobieżnego studiowania tego dokumentu zwróciłem uwagę na pewny element. Dla mnie ważny. Otóż otwierający obrady przewodniczący Polskiego Towarzystwa Astronautycznego, prof. dr Kazimierz Zarankiewicz, witając zebranych notabli i entuzjastów, ani razu nie nazwał ich towarzyszami. Zamiast tego określenia zwracał się do poszczególnych osób z szacunkiem, używając formy per obywatel. Biorąc pod uwagę obecny styl, by nie rzec – brutalizm, propagandy wobec lat minionych oraz to, że chodzi w tym przypadku o odległy i trudny w naszej historii rok 1957, z przyjemnością odnotowałem tę drobną, aczkolwiek wiele mówiącą ciekawostkę. W swoim wystąpieniu pan profesor zaprezentował cele konferencji, mówiąc m.in., że ostatnie lata wiązały się z nasileniem prac w zakresie techniki rakietowej i astronautyki na całym świecie. Dodał, że ówczesny świat znajdował się w przededniu wielkich wydarzeń technicznych o międzynarodowym znaczeniu. Miał na myśli zapowiedziane zarówno w ZSRS, jak i w USA wystrzelenie próbnego satelity Ziemi. Jak twierdził, pierwszy amerykański sztuczny satelita – według programu „Vanguard” – miał wystartować 1 stycznia 1958 r. Amerykanom jednak nie udało się zrealizować na czas tego przedsięwzięcia. Wyprzedził ich ZSRS. Pozostało pytanie, dlaczego w USA wybuchła taka panika po wystrzeleniu rosyjskiego Sputnika, skoro każda ze stron i wszyscy inni zainteresowani tym wyścigiem – jak wynika z wypowiedzi pana profesora – byli doskonale poinformowani o planach każdego z mocarstw?

Czytaj także:
Bomba atomowa Franco. Do czego posunęły się USA, by powstrzymać Hiszpanię

Profesor Zarankiewicz poinformował zebranych, że decyzja o zwołaniu konferencji wynikała również z przyjęcia PTA do Międzynarodowej Federacji Astronautycznej, co nastąpiło jesienią 1956 r. na VII Międzynarodowym Kongresie Astronautycznym w Rzymie, w którym po raz pierwszy brała udział delegacja PTA. Dalsza część dokumentu zawiera wiele opracowań o charakterze ściśle naukowym, które dotyczyły rozmaitych problemów pojawiających się w rozwoju techniki rakietowej (prof. Zbigniew Pączkowski), teorii rakiet wielostopniowych (mgr Mieczysław Subotowicz), metod kierowania pociskami rakietowymi (mgr inż. Wacław Biwan i Jerzy Pikielny), silników rakietowych wodno-parowych (mgr inż. Jacek Walczewski), fizjologii lotu w przestrzeni (lek. med. Andrzej Ogiński) itd.

2. Kolejny zeszyt to wspomniany już na wstępie numerowany egzemplarz publikacji TECHNIKA RAKIETOWA z grudnia 1957 r., w którym skoncentrowano się na próbach udzielenia odpowiedzi na zadane w obszernym referacie przez prof. Zbigniewa Pączkowskiego pytanie, czy polecimy na inne planety? Specjaliści przedstawili wymagania techniczne, od których spełnienia zależała pozytywna odpowiedź na tak postawione pytanie.


Szczególnie istotnym zagadnieniem była zdolność do budowania silników rakietowych o coraz większej sile ciągu wykorzystujących paliwa płynne oraz stałe. Silnie popierano ten drugi rodzaj. Wśród zalet rakiet na paliwo stałe wymieniano: prostotę ich budowy, łatwość ich składowania, operatywność oraz możliwość bardzo ścisłego regulowania czasu zapłonu i jego niezawodność. Pan mgr inż. Olgierd Wołczak przeanalizował zagadnienia związane z konstrukcją jądrowych silników rakietowych, które dzieliły się na cztery typy: jądrowe proste, jonowe, jądrowe cieplne i fotonowe. Pisał on m.in., że „praktyczna realizacja podróży kosmicznych stanie się możliwa jedynie w przypadku uzyskania przez statek prędkości co najmniej 11,2 km/sek. tuż przy powierzchni Ziemi. Zagadnienie to wiąże się nieodłącznie z koniecznością wydatkowania ogromnych ilości energii. Opuszczenie Ziemi jest możliwe jedynie w tym przypadku, gdy ilość energii, przypadająca na każdy gram masy rakiety, jest większa od pewnego minimum, wynoszącego np. dla zwykłej podróży na Księżyc, bez uwzględnienia konieczności hamowania przy upadku na jego powierzchnię i bez możliwości powrotu, 15 tysięcy kalorii na 1 gram masy. Statek zaopatrzony w zwykły silnik rakietowy chemiczny nie jest więc zdolny do odbycia nawet takiej podróży”. Amerykanie niewiele lat później udowodnili, że tego typu podróż, i to powrotną, można jednak odbyć bez zastosowania statku kosmicznego o napędzie atomowym.

Oczywiście w każdej z ww. publikacji pojawiały się wzmianki o zastosowaniu rakiet do celów militarnych. I zapewne, jak podejrzewam, to właśnie te zagadnienia były priorytetem w trakcie studiów amerykańskich analityków nad zawartością poszczególnych zeszytów.

Czytaj także:
Atomowa wojna PRL. Polacy zostali skazani na zagładę

PRL-owskie reaktory

3. W maju 1958 r. CIA rozesłała do precyzyjnie wybranych odbiorców zestaw dokumentacji prezentującej ogólne specyfikacje sprzętu wojskowego i jego wykorzystywanie w poszczególnych rodzajach PRL-owskich sił zbrojnych. Do tego dołączony był wydany przez MON słownik terminów wojskowych używanych w naszych siłach zbrojnych, który opracowany został – jak napisano we wstępie – w celu przyjścia z pomocą dowódcom wszystkich szczebli, słuchaczom i wykładowcom szkół, uczelni, kursów, studiów wojskowych i innym osobom zajmującym się zagadnieniami wojskowymi... Specyfika działań wojennych – w których czasie dowódca nie ma czasu na obszerne formułowanie swoich myśli, a każda myśl musi być tak wyrażona, by nie można jej było różnie interpretować – wywarła wpływ na ukształtowanie się języka wojskowego. Język wojskowy odznacza się więc swoistymi właściwościami. Jest zwięzły i jasny. Oczywiście słownik był dla Amerykanów przydatny np. do analizy przechwyconych przez nasłuch amerykański treści rozmów czy depesz między poszczególnymi dowódcami. Z kolei wśród naszej braci wojskowej od tej pory zapewne nikt nie miał problemu ze zrozumieniem słów czy wyrażeń typu „Adamsyt”, „Aerofotogrametria”, „Azotoiperyt” i „Balistyka Wewnętrzna i Zewnętrzna”.

4. Kolejne dokumenty dotyczyły Wojskowej Akademii Technicznej im. Jarosława Dąbrowskiego, która – jak ją precyzyjnie usytuował raport CIA z kwietnia 1958 r. – znajdowała się na Bemowie (dawniej Boernerowo, namiary geograficzne: N 52-15, E 20-54) obok lotniska wojskowego. Całość otoczona była płotem. Istniało jednak przejście między uczelnią a lotniskiem. Grupa budynków wykorzystywana przez akademię składała się w większości z jednopiętrowych konstrukcji wykorzystywanych wcześniej przez techniczną szkołę wojsk lotniczych.

Dalej raport precyzyjnie opisuje rozkład poszczególnych pomieszczeń, w których znajdowały się: biura, kasyna, pokoje mieszkalne dla studentów i pracowników dydaktycznych, lokalne sklepy etc. Według raportu WAT w tym czasie wypuszczała rocznie po 200 inżynierów wykształconych w specjalizacjach: radary, łączność, lotnictwo wojskowe, artyleria, wojska inżynieryjne, uzbrojenie pancerne. Dalej dokument precyzował dokonywane po 1956 r. zmiany zarówno w programach nauczania, jak i w sposobach naboru studentów, utrzymywaniu dyscypliny w obiektach itp. Według czterostronicowego raportu CIA do 1955 r. komendantem szkoły był Rosjanin, gen. Leoszenija.

Czytaj także:
MIG-iem do wolności. Wyczyn polskiego pilota rozjuszył Sowietów

Do powyższego raportu dołączony był biuletyn WAT z lutego 1956 r. przedstawiający tezy referatów na IV Konferencję Naukowo-Techniczną. Przyznać trzeba, że proponowane przez Sekcję I [Ogólne Sprawy Polityczne i Wojskowe] referaty miały zdecydowanie więcej wspólnego z ideologią i propagandą niż z rozprawami o charakterze naukowo-technicznym.

Dla przykładu mjr S. Konieczny miał zaprezentować „Opracowanie podstawowych zagadnień radzieckiej nauki wojennej przez Lenina”, mjr M. Głowacki „Krytykę niektórych poglądów współczesnej burżuazyjnej ekonomii politycznej”, kpt. J. Nowicki „Wojskową działalność SDPRR w okresie pierwszej rewolucji rosyjskiej”, a ppłk mgr Cz. Mojsiewicz „Edwarda Dembowskiego jako czołowego polskiego rewolucyjnego demokratę”. Żałuję, że Sekcja II nie zaprezentowała swoich referatów. Byłyby one zapewne dużo bardziej interesujące, bo zakres jej obowiązków obejmował tematykę tajną. Sekcja II gromadziła i analizowała niepublikowane naukowe opracowania i studia.

5. Kolejny ujawniony przez CIA raport z 30 stycznia 1958 r. dotyczył perspektyw rozwoju energii nuklearnej w PRL. W załączniku tego raportu znajdują się trzy bardzo ciekawe dokumenty z marca 1957 r.: „Tezy perspektywicznego rozwoju energii jądrowej w Polsce”, „Postępy techniki reaktorowej” oraz „Zarys perspektywicznego planu w zakresie energii jądrowej w Polsce”. Warto zaznaczyć, że wszystkie one posiadały klauzulę „wyłącznie do użytku służbowego”, co nie przeszkodziło w tym, aby znalazły drogę do obcych służb wywiadowczych.

6. Osobiście za najzabawniejszą zdobycz uznaję napisaną przez Kornijenkę i Milgrama, a w PRL przetłumaczoną przez Mieczysława Sawickiego książkę historyczną pt. „Marynarka wojenna ZSRR”. Pozycja ta wykorzystywana była przez oficerów politycznych pływających na polskich statkach handlowych jako jeden z istotnych bryków instruktażowych w trakcie obowiązkowych szkoleń ideologicznych. Interesujące jest także to, że książka ta wydana została przez MON w nakładzie 10 tys. egzemplarzy bez jakichkolwiek gryfów tajności. Ze swojej strony Amerykanie kartę tytułową udekorowali pieczęcią „poufne”.

Reasumując prezentację części ówcześnie zdobytej, dopiero po 50 latach ujawnionej, dokumentacji, można śmiało powiedzieć, że wywiad mozaikowy miał i zapewne nadal ma się dobrze w roli ważnego, by nie rzec – podstawowego, źródła rozpracowywania planów i zamiarów przeciwników.

Okładka miesięcznika Historia Do Rzeczy: 10/2018
Artykuł został opublikowany w 10/2018 wydaniu miesięcznika „Historia Do Rzeczy”
Zamów w prenumeracie lub w wersji elektronicznej:

Czytaj także

 1
  • Na uwadze IP
    Dobrze by było by popuszczono istotnych informacji w tamtych czasach mając na uwadze co zrobiono naszym żołnierzom w Katyniu i co by się z nami stało gdy wschodni olbrzym nas pochłoną .
    Dodaj odpowiedź 0 1
      Odpowiedzi: 0