Wisła i Cracovia - sportowy patriotyzm pierwszych piłkarzy

Wisła i Cracovia - sportowy patriotyzm pierwszych piłkarzy

Mecz Wisła-Cracovia w maju 1931 r.
Mecz Wisła-Cracovia w maju 1931 r. / Źródło: NAC
Dodano
Wisła i Cracovia pojawiły się po raz pierwszy na tym samym turnieju w 1906 r. Kluby tworzyła inteligencka elita Krakowa. Dzięki temu od początku w krakowskiej piłce nożnej sport łączył się z patriotyzmem.

Kraków był po Lwowie chronologicznie kolejnym miastem, w którym na początku XX wieku zaczęły powstawać polskie towarzystwa i kluby sportowe. Ta dawna stolica Polski już w II połowie XIX wieku była miejscem wyjątkowym pod wieloma względami, nazywanym patetycznie: „duchową stolicą Polski”. Przyczyn takiego postrzegania miasta było wiele. Duże znaczenie miało zachowanie w pamięci czasów wielkości Rzeczpospolitej, kiedy to Kraków był wspaniałą siedzibą władców. Ponadto, do ważnych czynników budujących taki wizerunek miasta można zaliczyć nagromadzenie istotnych dla narodu pamiątek i zabytków. I wreszcie, dzięki zachowaniu stosunkowo dużej swobody politycznej pod zaborem austriackim, w Krakowie mogła się rozwijać polska kultura. Wraz z nią coraz bardziej popularny stawał się sport i piłka nożna, pod które podwaliny położył Henryk Jordan.

Lwowskie drużyny w Krakowie

Pierwszym poświadczonym źródłowo meczem futbolowym na terenie Krakowa było rozegrane 5 lipca 1896 roku spotkanie, pomiędzy dwiema drużynami, wywodzącymi się z „Sokoła”. Grali między sobą Biali z Czerwonymi, a wydarzenie to opisała krakowska gazeta „Nowa Reforma”. Jednak był to raczej odosobniony przypadek. Piłka nożna nie była jeszcze w Krakowie popularna. Prawdziwą falę rozwoju futbolu na ziemiach mieszczących się w granicach dzisiejszej Małopolski przyniósł 6 czerwca 1906 roku, kiedy to doszło do pierwszego kontaktu piłkarzy lwowskich i krakowskich. W Parku Jordana rozegrano wtedy zawody, w których wystąpili przyjezdni ze Lwowa – Czarni oraz Klub Gimnastyczno-Sportowy IV Gimnazjum, a rywalami ich były drużyny złożone z krakowskiej młodzieży szkół średnich oraz krakowskiej młodzieży akademickiej.

Lwowskie drużyny w meczach wykazały wyższość nad krakowskimi rówieśnikami, jednak sam ich przyjazd wywołał wśród mieszkańców wielki entuzjazm i podziw. Jak opisywał to wydarzenie później naoczny świadek Józef Lustgarten w jubileuszowym wydawnictwie na 30-lecie Cracovii: „Furorę zrobiło samo pojawienie się Czarnych. Drużyna w dresach sportowych, obuwiu futbalowym, wywarła głębokie wrażenie. Tym bardziej, że Krakowiacy, którym Lwów chciał wygodzić strojem sportowym, odrzucili propozycję i dumnie stanęli do gry w szkolnych, codziennych, a może nawet niejeden w świątecznym – mundurkach”.

Ten niepowtarzalny, zapierający dech w piersiach u oglądających pokaz futbolu, zaprezentowany przez drużyny ze Lwowa, zapoczątkował proces gwałtownego rozwoju tej dyscypliny sportu pod Wawelem. Bezpośrednią konsekwencją tego było utworzenie drużyn piłkarskich w prawie każdym gimnazjum w mieście. Wydarzenia z czerwca 1906 roku oprócz reklamy piłki nożnej, zapoczątkowały zorganizowany futbol na ziemi krakowskiej. W kwestii przejęcia angielskich zasad gry, jak i rozwoju dyscypliny sportu - Kraków dużo zawdzięczał właśnie Lwowiakom.

Inteligencka elita - twórcy sukcesu piłki nożnej

Podobnie jak było to w Leopolis, w Krakowie ważną rolę przy powstawaniu zorganizowanego futbolu odegrały pojedyncze jednostki, wywodzące się często z wykształconych sfer inteligenckich. Warto tu wymienić Mariana Tokarskiego i Tadeusza Konczyńskiego. Pierwszy z nich, Tokarski (ur. w 1862 r.), absolwent Wydziału Lekarskiego Uniwersytetu Jagiellońskiego, był lekarzem, który zajmował się także, podobnie jak Jordan (był nawet współpracownikiem twórcy słynnych Ogrodów) popularyzowaniem wychowania fizycznego wśród młodych mieszkańców Krakowa. Tokarski przyczynił się przede wszystkim do upowszechniania właśnie piłki nożnej, zapoczątkowując zorganizowane treningi w 1903 roku.

Czytaj także:
Narodziny piłki nożnej we Lwowie. Piłkarze wśród obrońców Lwowa

Druga postać – Tadeusz Konczyński, doktor i literat, który zdobył wiedzę na temat futbolowych przepisów w ojczyźnie tego sportu – Wielkiej Brytanii, nie tylko zajmował się krzewieniem gry w piłkę wśród młodzieży, organizowaniem drużyn, zawodów, ale też zainicjował w Krakowie wsparcie dla adeptów tej dyscypliny, także finansowe. „Ponieważ po wakacjach (1906 r.) młodzież sama nie umiała «rozkręcić» piłkarskiej karuzeli, Konczyński, który jej w tym pomógł, słusznie zasłużył na miano męża opatrznościowego krakowskiego futbolu - pisze Marynowski w książce «Cracovia-Wisła. 1906-2006. Święta wojna-święta zgoda». - Skupił wokół siebie tych, którzy stanowili trzon istniejących drużyn. Materialnie też pomógł młodym zawodnikom poprzez wyekwipowanie ich w prawdziwy sprzęt”.

Powstanie i początki Cracovii

Właśnie na jednym z turniejów zorganizowanym przez Tadeusza Konczyńskiego na przełomie września i października 1906 r. pojawiły się po raz pierwszy drużyny nazwane Cracovia i Wisła. Cracovia była wcześniej drużyną Akademików, którzy połączyli się wiosną 1907 z drużyną „Biało-Czerwonych”. Od tych drugich Cracovia przejęła barwy, które tworzyły charakterystyczne pasy. Przyjęcie tych kolorów, nawiązujących do barw narodowych Rzeczpospolitej, było pewną formą patriotyzmu, ale też wiązało się to z dużą odwagą założycieli, ze względu na zakaz manifestowania przynależności do prawdziwej ojczyzny na terenie ówczesnej autonomii Galicyjskiej. 1906 rok jest jedynie datą zwyczajową.

Działalność Cracovii została faktycznie prawnie zalegalizowana trzy lata później. Jak pisze Dudek w artykule „Podstawy prawne zrzeszeń sportu piłki nożnej na terenie Galicji”: „KS Cracovia jako stowarzyszenie sportowe o celach niezarobkowych otrzymało pisemne potwierdzenie prawnego istnienia w dniu 27 XI 1909 r, przez c.k. Namiestnictwo we Lwowie, na podstawie austriackiej Ustawy z 15 listopada 1867 r. o prawie stowarzyszania się”. Pomysłodawcą samej nazwy Cracovia był wymieniany już wcześniej Józef Lustgarten. W początkach istnienia popularnych „Pasów” ważną rolę odegrał obcokrajowiec, William Calder, przyjezdny z ojczyzny futbolu, a więc z Wysp Brytyjskich. Był on inicjatorem pierwszego statutu klubu i herbu, który istnieje do dziś. Już od samego początku istnienia Cracovii można zauważyć, że klub nie był hermetyczny etnicznie, a dobrym tego przykładem jest stworzenie słynnej chorągiewki w biało czerwone pasy, służącej do dzisiaj za herb, której pomysłodawcami był, już wymieniany anglik – Wiliam Calder, Józef Lustgarten, pochodzenia żydowskiego oraz Polak – Wacław Wojakowski.


„Pasy” nie bez przyczyny są uważane za klub bardzo zasłużony dla polskiej piłki nożnej. Ważną datą z początków istnienia Cracovii jest 4 października 1908 r., kiedy to Cracovia rozegrała, jako pierwsza drużyna w historii polskiej piłki nożnej mecz z zagranicznym rywalem, z Troppauer SV w Opawie, zakończony zwycięstwem drużyny z Krakowa 4:2. To także osoba związana z Cracovią, a dokładnie jej prezes red. Stanisław Kopernicki był inicjatorem utworzenia Związku Polskiego Piłki Nożnej dla Galicji. Cracovia doczekała się także pierwszego na ziemiach polskich stadionu piłkarskiego, na którego otwarcie 3 maja 1912 r. rozegrano mecz z lwowską Pogonią. W 1913 roku rozpoczynają się pierwsze oficjalne rozgrywki o mistrzostwo Galicji, zorganizowane przez ZPPN (udział wzięły także Wisła i Pogoń) zakończone 3 maja 1914, których triumfatorem była właśnie Cracovia.

Narodziny Wisły i jej początki

Głównym rywalem „Cracovii” praktycznie od samego początku jej istnienia była Wisła. Nazwa klubu, istniejącego do dziś, po raz pierwszy pojawiła się w tym samym momencie co nazwa Cracovia – na tym samym turnieju, jesienią 1906 roku. Początki klubu związane są z utworzeniem przez uczniów II Szkoły Realnej w Krakowie drużyny Niebiescy, którą opiekował się pierwszy prezes Wisły prof. Tadeusz Łopuszański. Pełnił tutaj podobną rolę, jaką odgrywał u „Pasów” red. Stanisław Kopernicki. Oprócz pomocy w organizacji, udzielał także wsparcia finansowego. Tego typu działalność była konieczna dla przetrwania drużyn, które nie były jeszcze u zarania futbolu krakowskiego profesjonalnymi klubami w dzisiejszym rozumieniu tego słowa, a raczej ze współczesnej perspektywy „dzikimi” lub „podwórkowymi” drużynami. Na jesieni odbyło się 1907 roku, połączenie Wisły (Niebieskich) z Czerwonymi, których założycielem i opiekunem był Alfred Jenkner. Warto jeszcze wspomnieć, że autorem samej nazwy Wisła był jej piłkarz Józef Szkolnikowski.

27 września 1908 Wisła w Opawie ponosi porażkę 0:3 z Troppauer SV, w pierwszym swoim meczu z drużyną zagraniczną. Legalizacja drużyny miała miejsce trzy lata po fuzji. „TS Wisła jako stowarzyszenie sportowe o celach niezarobkowych otrzymało pisemne potwierdzenie prawnego istnienia w dniu 7 lutego 1910 roku przez c.k. Namiestnictwo we Lwowie, na podstawie austriackiej Ustawy z 15 listopada 1867 r. o prawie stowarzyszania się” - pisze Dudek w artykule „Podstawy prawne zrzeszeń sportu piłki nożnej na terenie Galicji”.

W grudniu tego samego roku Wisła odeszła z Austriackiego Związku Piłki Nożnej, od tego też momentu mają miejsce prace nad utworzeniem zorganizowanego stowarzyszenia, trzymającego pieczę nad polskimi klubami piłki nożnej. To właśnie Wisła była głównym prowodyrem utworzenia w maju 1911 r. Polskiego Związku Towarzystw Piłki Nożnej – pierwszej tego typu organizacji na Ziemiach Polskich. Trzeba pamiętać, że w tamtym okresie, mimo sporych swobód, jakimi cieszyła się Autonomia Galicyjska, powstanie PZTPN było czymś wyjątkowym i odważnym, o czym wspomina R. Wasztyl: „Dorobek polskiego sportu z czasów zaborów wydaje się być o wiele większy, niż się to na ogół przyjmuje. Dotyczy to chociażby początków polskiego piłkarstwa, którego podstawy organizacyjno-programowe zostały praktycznie stworzone wtedy, kiedy Polski na mapie Europy nie było! Dlatego sądzę, że przede wszystkim w tym tkwi historyczna wartość tych wszystkich związków footballowych, opatrzonych przymiotnikiem: polski”. Następną ważną datą w historii klubu był 16 kwietnia 1914 roku, kiedy to otwarto stadion Wisły i w ramach tego rozegrano mecz z Czarnymi ze Lwowa. Podczas I wojny światowej działalność klubu zawieszono, a na stadionie „Białej Gwiazdy” pojawiły się legionowe oddziały strzeleckie i zmieniły zajęty teren na koszary.

Piłkarski patriotyzm

Kraków był rzeczywiście miastem wyróżniającym się patriotyzmem na tle innych polskich miast, o czym świadczy fakt, że był pierwszym, który ogłosił niezależność od zaborcy. Jeszcze w trakcie walk, w czasie, gdy na ziemiach polskich znajdowały się wojska okupantów, 31 października 1918 r. polscy żołnierze wyzwolili Kraków i w mieście wywieszono narodowe flagi. Krakowscy piłkarze, pomimo wojennej przerwy w działalności, również robili co mogli by jak najszybciej wrócić do normalności. Józef Lustgarten już w 1916 roku skrzyknął drużynę „Cracovii”, która jeszcze w czasie wojny rozgrywała mecze z zespołami Legionów, także z zagranicy (w 1917 r. Cracovia pokonuje czeskie drużyny: Olimpię Kromeryż - 14:1 i KS Presrov - 12:0 oraz austriacki Wacker Wiedeń - 4:1). Z kolei Wisła wznawia działalność później (ale i tak sporo przed oficjalnym odzyskaniem niepodległości), 14 lipca 1918 roku, kiedy to pokonuje w Jaśle miejscowych Czarnych 4:0.

Czytaj także:
„Sokół” połączył sport z patriotyzmem

To wczesne i symboliczne odrodzenie krakowskich klubów zainicjowało odradzanie się futbolu, ale też całego sportu w niepodległej Rzeczpospolitej. Jak pisze Marynowski: „Koniec I wojny światowej zastał Cracovię, po części także i Wisłę w momencie udanych prób nawiązywania kontaktów sportowych z innymi klubami. Było to o tyle ważne, że pozwoliło obu klubom stać się także animatorami odrodzenia, a w wielu przypadkach organizowania od podstaw życia sportowego w Polsce. To Kraków był w tym czasie ośrodkiem, od którego zaczął się rozwój innych klubów i związków. Doświadczenie, jakie miała szczególnie Cracovia, a także związany z tym zwyczajny ludzki zapał piłkarzy, bardzo pomogły mieszkańcom reszty kraju zainteresować się sportem i zorganizować u siebie kluby i rozgrywki”. Tak więc przykład krakowskich klubów pobudził wszystkich Polaków do działania prospołecznego, do aktywizacji narodu i rozwoju.

W 1919 roku powstaje Polski Związek Piłki Nożnej, na którego pierwszym zjeździe utworzono regulamin rozgrywek o mistrzostwo Polski w piłce nożnej. Autorami regulaminu byli działacze krakowskich klubów: Cracovii, Wisły ale też robotniczego KS. Podzielono piłkarską Polskę na pięć okręgów: Lwów, Łódź, Poznań, Warszawę i Kraków. Najpierw miały się odbywać rozgrywki okręgowe, a następnym etapem miały być już mecze na szczeblu ogólnopolskim. Pierwsze Mistrzostwa Polski w piłce nożnej zaczęły się w 1920 roku. Jednak z powodu wojny polsko-bolszewickiej rozgrywek nie dokończono. Warto pamiętać, że wielu graczy założyło mundury i walczyło na froncie broniąc ojczyzny. Turniej okręgowy w pełni udało się rozegrać tylko w Krakowie i Poznaniu. W okręgu małopolskim udział wzięły: Cracovia, Wisła, Makkabi i Jutrzenka. Tamtejsze rozgrywki wygrały „Pasy”, a samo ich przeprowadzenie pokazuje, jak prężnie działało i jak dobrze było zorganizowane krakowskie środowisko futbolowe. „Kraków miał najsprawniejszy, najlepiej zorganizowany, chyba także najsilniejszy pod względem sportowym związek - pisze Gowarzewski w książce «O tytuł mistrza Polski 1920 -2000» - tylko jeden, który potrafił dokonać dzieła. Zwycięska Cracovia to zaś jedyny klub, który na boisku zdołał wywalczyć prawo startu w finałach premierowych MP”.

Czytaj także:
Krakowski Park Zabaw - pierwsze takie miejsce w Europie

Przykładem wykorzystania fascynacji piłką nożną w bieżącej polityce są mecze rozgrywane na Górnym Śląsku pomiędzy miejscowymi, a przyjezdnymi drużynami z Polski w okresie kampanii plebiscytowej, a więc we wrześniu 1920 roku. Z Krakowa pojechała na Śląsk Cracovia i zwyciężyła tam nieoficjalną reprezentację Śląska 13:1 oraz 8:1. Główny cel organizacji tego typu meczów miał wymiar propagandowy, a więc chodziło o to, aby poprzez pokaz futbolowych umiejętności na wysokim poziomie przekonać mieszkańców Śląska do wyboru życia w granicach Rzeczpospolitej.

Podsumowując wątek krakowski należy podkreślić, że krakowska piłka nożna narodziła się dzięki kontaktom ze Lwowem, a więc dzięki integracji z ówczesna stolicą Autonomii Galicyjskiej. Początkowy rozwój futbolu w Krakowie był możliwy, podobnie jak to było we Lwowie, dzięki indywidualnościom ze sfer inteligenckich. Warte wspomnienia jest bezprzykładne odrodzenie się krakowskiej piłki w 1918 roku, które było dobrym sygnałem dla reszty polskiego narodu do samoorganizacji i aktywizacji społecznej w nowych warunkach niepodległej Rzeczpospolitej. O wymiernej skuteczności działania krakowskiego środowiska piłkarskiego świadczą jego późniejsze sukcesy. „Przez całe dwudziestolecie międzywojenne Kraków należał do czołówki polskiego piłkarstwa - pisze Bieniarzówna w książce «Dzieje Krakowa. Kraków w latach 1918 -1939». - Wystarczy przyjrzeć się tabeli piłkarski mistrzów Polski z lat 1921-1938, z której wynika, że tylko w 1935 r. nie było krakowian na którymś z trzech pierwszych miejsc”. Najbardziej utytułowaną drużyną była Cracovia, która w okresie międzywojennym cztery razy sięgnęła po tytuł Mistrza Polski, jej odwieczna rywalka Wisła dokonała tego dwukrotnie.

Czytaj także

 0