II wojna światowaJedyne polskie miasto, które wypowiedziało wojnę Sowietom

Jedyne polskie miasto, które wypowiedziało wojnę Sowietom

Panorama Grodna, 1935 r. Fot: Biblioteka Narodowa, Poczt.13689
Panorama Grodna, 1935 r. Fot: Biblioteka Narodowa, Poczt.13689 / Źródło: Wikimedia Commons
Dodano 23
Bohaterska walka żołnierzy i cywili w Grodnie z Armią Czerwoną powinna stać się symbolem wojny polsko-sowieckiej w 1939 r.

W listopadzie 1939 r. premier i Naczelny Wódz, gen. Władysław Sikorski, nadał Warszawie Order Virtuti Militari za obronę we wrześniu 1939 r. Dwa lata później podczas spotkania z grodzieńszczanami – żołnierzami 6. Dywizji Piechoty armii Andersa – powiedział: „Jesteście nowymi orlętami. Postaram się, aby wasze miasto otrzymało Virtuti Militari i tytuł »zawsze wiernego«”. Nawiązywał do obrony Lwowa w 1918 r., polskiej młodzieży tego miasta i nadania mu orderu wojennego. W sprawie Grodna nie spełnił swojej obietnicy. Być może obawiał się, że byłoby to źle przyjęte przez władze Związku Sowieckiego, na którego ziemi formowała się właśnie polska armia, a Grodno we wrześniu 1939 r. walczyło przecież z Armią Czerwoną. Niestety, jego następcy także nie odznaczyli Grodna najwyższym polskim orderem wojennym, choć to miasto – i jego obrońcy, żołnierze oraz cywile – zasługiwało na to jako jedyne spośród kresowych miejscowości.

Z bolszewikami nie walczyć

Pamięć potrzebuje symboli. Symbolem września 1939 r. jest Westerplatte. Kojarzy się ono jednak tylko z jedną wojną: polsko-niemiecką. Druga, wrześniowa wojna, polsko-sowiecka, nie ma w naszej świadomości tak wyrazistego, nasuwającego się symbolu. A jest nim i powinno być właśnie Grodno.

Pamięć o wrześniu 1939 r. jest zdominowana przez wojnę z Niemcami. Nie tylko dlatego, że przez prawie 50 lat nie można było publicznie mówić i pisać o sowieckiej napaści 17 września. To oczywiście odegrało ogromną rolę, ale na kształt pamięci wpłynęło także to, że na drugim, wschodnim froncie walki były znacznie krótsze i mniej intensywne. Oczywiście spowodowane było to tym, że niemal wszystkie polskie siły zostały rzucone, by przeciwstawić się armii niemieckiej. Na skalę i siłę oporu na wschodzie Rzeczypospolitej wpłynął jednak także rozkaz marszałka Edwarda Śmigłego-Rydza wydany 17 września: „Sowiety wkroczyły. Nakazuję ogólne wycofanie na Rumunię i Węgry najkrótszymi drogami. Z bolszewikami nie walczyć, chyba w razie natarcia z ich strony lub próby rozbrojenia oddziałów. Zadania dla Warszawy i miast, które się miały bronić przed Niemcami, bez zmian”.

Czyżby Śmigły uważał, że Armia Czerwona wkroczy z kwiatami w lufach karabinów? Józef Beck pisał we wspomnieniach, że marszałek uważał opór na wschodzie Rzeczypospolitej za beznadziejny. Minister radził jednak Naczelnemu Wodzowi, żeby przynajmniej „ostrzelać plac”. Byłaby to wyraźna demonstracja polityczna. Przekonanie o bezcelowości walki z Sowietami sprawiło, że Lwów broniący się przed naporem armii niemieckiej został poddany Armii Czerwonej, a z Wilna ewakuowano wojsko ku granicy z Litwą i walki w mieście były niewielkie. Inaczej – bohatersko – potoczyły się wrześniowe losy Grodna, choć możliwości jego obrony były znacznie mniejsze niż Lwowa i Wilna.

Czytaj także:
Rebelia '39. Kresy w ogniu

W mieście do września 1939 r. stacjonowała 29. Dywizja Piechoty, lecz w momencie wybuchu wojny znajdowała się na Mazowszu. 17 września w mieście były tylko dwa niepełne bataliony piechoty, około 200 żołnierzy improwizowanego, złożonego z rozproszonych żołnierzy oddziału ppor. rez. Antoniego Iglewskiego, trochę żandarmów i policjantów. Nie było czołgów ani artylerii, poza dwoma działkami przeciwlotniczymi. Na wieść o wkroczeniu Armii Czerwonej miejscowi komuniści przedzierzgnęli się w dywersantów strzelających do polskich żołnierzy.
„Po południu poszłyśmy z ciocią, żeby coś kupić. Aż tu nagle na ulicy Brygidzkiej zaczęto strzelać. Patrzymy, a na balkonach Żydzi z czerwonymi opaskami strzelają po ulicy do ludzi. Wbiegłyśmy do kościoła Nazaretanek. Tam czekałyśmy, aż się trochę uspokoi” – wspominała jedna z mieszkanek miasta (relacja w książce Czesława Grzelaka „Płonące kresy”). Komunistyczna rebelia została stłumiona. Jeden z żołnierzy, Sławomir Werakso, wspominał, że dywersanci ulokowali się w rowach przeciwlotniczych na placu Batorego, blokując ruch polskich oddziałów przez centrum miasta. „Plut. Kucharski widząc, że frontowe uderzenie […] będzie kosztowne w ludziach, kazał dać 2 rkmy na dzwonnice kościołów – fary i garnizonowego – stojące po obu stronach placu i, po odpowiednim przykryciu ogniem km, wybicie czerwonych granatami kosztowało nas tylko dwóch rannych” (relacja w książce Karola Liszewskiego „Wojna polsko-sowiecka 1939”).

18 września do miasta przyjechał gen. Józef Olszyna-Wilczyński, dowódca III Okręgu Korpusu. Uważał opór przeciw Sowietom za bezcelowy i taką też dyrektywę przekazał podległemu mu Wilnu. Część oficerów w Wilnie była oburzona rozkazem, a nawet uważała go za haniebny i zdradziecki.

Generał opuścił Grodno, kierując się do granicy z Litwą. Kilka dni później został schwytany przez czerwonoarmistów i rozstrzelany wraz z adiutantem pod Sopoćkiniami. „Niestety, gen. Wilczyński nie pozostawił w Grodnie odpowiedniego oficera na stanowisko dowódcy obrony miasta i sam nie wziął również tej odpowiedzialności. […] Dwóch ludzi stanowiło mózg i dusze obrońców miasta. Pierwszym z nich był wiceprezydent Grodna Roman Sawicki, a drugim komendant miejscowej Rejonowej Komendy Uzupełnień i jednocześnie dowódca 31. batalionu mjr Benedykt Serafin. Obaj mieli silne poparcie patriotycznie nastawionej ludności polskiej. Rozbudowali i wzmocnili obronę, organizując kopanie rowów i wznoszenie zapór przeciwczołgowych, a także szkolenie ochotników i służb pomocniczych” – pisał Czesław Grzelak w książce „Płonące kresy. Wilno, Grodno, Kodziowce”.

Wspólna wola: bronić się


Zasługą dowodzącego do 12 września Obszarem Warownym Grodno płk. Bohdana Hulewicza było przygotowanie butelek z płynem zapalającym. Wobec braku broni przeciwpancernej odegrały one ważną rolę w odpieraniu sowieckiego natarcia na miasto. W używaniu ich szkolono żołnierzy i cywili.

Postawa polskich mieszkańców miasta przygotowujących je do obrony była bardzo dobra. „Nie ma czasu na sen i odpoczynek, nie ma w sercu miejsca na strach, na skargę, na zwątpienie. Jest tylko wspólna wola: bronić się! […] Jest humor, porządek, dyscyplina i zapał. […] Uczniowie szkoły ogrodniczej przywdziewają mundury wojskowe, zbroją się w karabiny, robią nasypy, rowy strzeleckie. Komenderuje nimi podchorąży. My, kobiety, biegamy za prowiantem, przygotujemy lekarstwa, bandaże, nosze, butelki z benzyną” – pisała we wspomnieniach „Jeśli zapomnę o was”... Grażyna Lipińska, dyrektorka zespołu szkół zawodowych w Grodnie.

Miasto zostało zaatakowane 20 września przez 11 czołgów batalionu rozpoznawczego 27. Brygady Pancernej. Był to czarny dzień w jej historii. Jeden z czołgów został unieruchomiony strzałem z działka, inne, obrzucone butelkami z płynem zapalającym, stanęły w ogniu na Mostowej, Batorego, Dominikańskiej, Skidelskiej, Hoovera.

„Major Glinka powiedział, że z karabinów nic czołgowi nie zrobimy, trzeba butelki z benzyną, a że wokół nas byli uczniowie, więc jeden z nich pobiegł i przyniósł bańkę z benzyną, był to syn urzędnika pocztowego, a raczej kierowcy auta pocztowego (później, już na Litwie, dowiedzieliśmy się, że ten chłopak został rozstrzelany). Major Glinka sporządził tę butelkę, podczołgał się bliżej czołgu, cisnął ją i czołg stanął w płomieniach” – wspominał Władysław Dobrzeniewski.

Zapalające butelki na czołgi rzucali także cywile. Dziewiętnastoletni Janusz Budzanowski unieruchomił w ten sposób jeden z nich, lecz został śmiertelnie ranny.

Okładka miesięcznika Historia Do Rzeczy: 9/2015
Artykuł został opublikowany w 9/2015 wydaniu miesięcznika „Historia Do Rzeczy”
Zamów w prenumeracie lub w wersji elektronicznej:
 23
  • Arnold IP
    Że niby to Grodno WYPOWIEDZIAŁO WOJNĘ, czyli my Polacy Sowietom !?
    Komu rzuciło się na mózg i fałszuje historię?
    Dodaj odpowiedź 0 9
      Odpowiedzi: 0
    • Czesław IP
      Marsz. Rydz Śmigły i min.J. Beck – 1939 r.
      (Nie było innej realnej alternatywy)
      https://www.magnapolonia.org/marsz-rydz-smigly-i-min-j-beck-1939-r-nie-bylo-innej-realnej-alternatywy/
      Gdy 17-go września rano do Naczelnego Wodza dotarła informacja o wkroczeniu na tereny państwa polskiego Armii Czerwonej, wydał tzw. Dyrektywę Ogólną, w której m.inn.:
      „Sowiety wkroczyły. Nakazuję ogólne wycofanie na Rumunię i Węgry najkrótszymi drogami. Z bolszewikami nie walczyć, chyba w razie natarcia z ich strony albo próby rozbrojenia oddziałów…”.
      Za tą Dyrektywę Rydz Śmigły jest często bardzo krytykowany, ja uważam że postąpił rozsądnie w tamtej tragicznej sytuacji. Dzięki temu wielu żołnierzy - szeregowców uratowało życie. Niestety nie przewidział zbrodni na jeńcach wojennych - oficerach, których symbolem jest Katyń, ale o to trudno mieć do Niego jakiekolwiek pretensje.
      Podobnie w przeszłości, pragmatycznie postąpił Tadeusz Kościuszko, który w beznadziejnej sytuacji, w niewoli, złożył wiernopoddańczą przysięgę carowi Pawłowi I Romanowowi za cenę uwolnienia z rosyjskich więzień i łagrów 20 000 Polaków. Ponadto musiał też przyrzec, że nie wróci do Polski i więcej nie będzie walczył przeciwko Rosji, dlatego 26 listopada 1796 r. udał się na zachód poprzez Finlandię i Sztokholm.
      Dodaj odpowiedź 1 1
        Odpowiedzi: 0
      • niesamowite IP
        P.S. Podobne problemy ze Sowjetami miala z powodu Paktu Ribbentrop Molotov takze i Finlandia, ktorej tez Stalinowi zachcialo sie jako jego nowej kolonii do krwawych rzezn na sasiadach, tak jak i panstw baltyckich, ale sami bohaterscy Finowie sami sie obronili w tzw. "Wojnie Zimowej" z 1939/40 roku, straty sowieckiego agresora byly jakies 400 tysiecy sowieckich gieroji napastnikow na ten maly neutralny kraj, straty po stronie finskiej to bylo jakies 80. tysiecy w tej czysto wojnie obronnej przed agresja sowiecka, a kto tu byl agresorem, to chyba nie ma najmniejszej watpliwosci dla nikogo o zdrowych zmyslach. Ta przegrana wojna Stalina z ta karlowata z punktu widzenia porownania sil, doprowadzila nazistow w Berlinie z Adolfem na czele do przekonania, ze Armia Czerwona to niewydolny i niezdarny bolszewicki straszak, z ktorym kazdy moze wygrac, nawet taka mala finlandia, wiec zrobili swoje od 1941. roku i rzeczywiscie tak bylo, niemiecka Wehrmacht stala tuz pod Moskwa i na Kalkazie, a dopiero masowe dostawy broni i materialu wszelkiego typu z Ameryki do Sowjetow odwrocily ta karte historii na rzecz Kremla, w tej wojnie az 27. milionow obywateli Sowjetow stracilo zycie, co wyraznie mowi o typie czy strategii obronnosci czy sily militarnej w tym kraju, jezeli ich wladze jakie one by nie byly doprowadzaja w swym kraju az do takich eksorbitalnych kataklizmow historycznych na wlasna szkode i z ich wlasnej winy. Najpierw bylo braterswo broni i napasc z Hitlerem na Polske, a po 1945. roku Sowieci oczekiwali wdziecznosci, za co? Za nowa okupacje, za odebranie 49% przedwojennego terytorium RP i zrobienie z Polski ruskiego satelity az do samowyzwolenia Polski w 1989. roku? Zreszta tak samo Sowieci zrobili z innymi sasiadymi, wszystkich po kolei okradli brutalna sila wlasnego jednostronnego dyktau, Finlandie z Karelii, Polske z kresow, Zakarpacie ukradli wtedy Czechoslowacji i Wegrom, a Bezarabie dzisiejsza Moldawie Rumunii, a z panstw baltyckich zrobili pod przymusem sowieckie republiki az do lat 1990-tych. Ten koszmar sie juz dawno skonczyl, ale pamietac o tym zawsze trzeba!

        Oto przyklad zaklamanej do ostatniej nitki propagandy sowjeckiej tamtejszch czasow, w ktorej sugeruje sie, ze Finowie tylko czekaja u siebie na Ruskich z kwiatymi jak na wyzwolicieli, w rzeczywistosci bylo doklodnie odwrotnie:

        youtube


        Taka Polke Finowie zagrali wtedy Sowjetom, ze im sie wreszcie odechcialo tam wlazic:

        youtube
        youtube
        youtube
        Dodaj odpowiedź 9 1
          Odpowiedzi: 0
        • niesamowite IP
          Z perspektywy nauki, etnologii czy socjologii miasto Grodno znane w Polsce pod pojeciami typu Ziemi Nad Niemnem, zawsze bylo w takim samym stopniu tak bardzo etnicznie polskie, jak np. Lublin, Chelm, czy Przemysl, bylo do tego etnicznie w starych czasach nawet bardziej polskie, niz. np. sam Bialystok, a dopiero 4. Rozbior Polski z 1939. roku z wszystkimi jego konsekwencjami po 1945 zmienil trwale statystyke przynaleznosci narodowej czy religijnej w Grodnie. Ale mimo tego faktu Grodnu pozostalo nawet do obecnych czasow jednym z najbardziej polskich miast na wschod od obecnej granicy RP, malo tego w okolicach Grodna przewaza etnos polski a nie bialoruski, nawet w samej Bialorosi czy Rosji mawia sie na ten temat, Grodnienszczyzna to taka mala Polska na Bialorusi. Dlaczego tak sie stalo po 1945. roku? A dlatego, ze ten krwawy dyktator Stalin sam narysowal olowkiem granice powojennej PRL i wcielil je sila w zycie, miliony ludzi polskiego pochodzenia wypedzono czy wysiedlono ze stron rodzinnych, tak sie dzialo nawet do lat 60-tych ubieglego wieku. Ta slynna "linia Curzona" z czasow po 1918. roku przy pisaniu nowych granic RP, na ktora tak chetnie powolywaly sie Sowiety po II. Wojnie Swiatowej, miala dwa warianty A i tez B, przy czym tutaj pozostawiano Grodno i nawet Lwow po stronie nowopowstajacego panstwa polskiego. Reszta to historia bardzo krwawej i brutalnej uzurpacji sowjeckich wladz na tych ziemiach i z tym bezposredfnio zwiazana zapasc cywilizacyjna pod kazdym wzgledem w czasy zacofanego jakiegos sowieckiego sredniowiecza, jak np. w Korei Polnocnej. Tak tam jest do obecnych czasow, kto tam byl, teskni tylko, azeby jak najszybciej ta Bialorus czy Ukraine oposcic i nie wracac do tych miejsc, bo i po co? Azeby przypatrywac sie temu, co tam zrobione jest rekami sowieckimi i postsowieckimi z pieknych kwitnacych kiedys polskich miast o kulturze zachodnioeuropejskiej? Pisze to jako etniczny Niemiec znajacy dobrze Polske, podobnie tez mysla na ten temat nawet Czesi i Slowacy, kiedys tak mi powiedzieli, tam na wschod od RP wszystko trwale i wartosciowe kulturowo stworzyli Polacy, a po 1945 nie powstalo tak w zasadzie nic o trwalej wartosci, wystarczy pojechac tam, by to zobaczyc, lub sobie poplakac. Niestety, cywilizacja zachodnio- europejska konczy sie na wschodniej granicy polskiej, dalej sa jeszcze jakies jej resztki odebrane sila agresji sowjeckiej w 4. Rozbiorze Polski! Tam kazdemu natychmiast przychodzi poczucie, ze to jest tez ostra granica cywilizacyjna, gdzie wszystko jest zawsze jakos bardzo inne, kultorowo obce i nieprzyswajalne dla ludzi ze Zachodu Europy.

          https://pl.wikipedia.org/wiki/Polacy_na_Bia%C5%82orusi
          Dodaj odpowiedź 10 0
            Odpowiedzi: 0
          • Skrzypek na dachu IP
            Brawo Zolnierze Wojska Polskiego RP II .
            Trzeba pamietac ze przed agresja zaborcow wedlug
            Traktatu Ribbentrop Molotow to ogromna wiekszosc Bialorusinow i Ukraincow u Sowietow
            wiazalo nadzieje na uwolnienie sie ze stalinowskiego koszmaru z inwazja Rzeczypospolitej na ZSRR tak jak Pilsudski chcial granice z 1772 .
            Dodaj odpowiedź 8 0
              Odpowiedzi: 0
            • Pro Patria IP
              Chwała polskim bohaterom!!!
              youtube
              Dodaj odpowiedź 6 0
                Odpowiedzi: 0
              • wonKomuchy IP
                ze wschodu nigdy nic dobrego dla swiata nie przyszlo ( ruska dzicz)
                Dodaj odpowiedź 19 0
                  Odpowiedzi: 0
                • reddichanin IP
                  ruska dzicz
                  Dodaj odpowiedź 16 0
                    Odpowiedzi: 0
                  • Zdychaćbolszewickiebydło IP
                    Ci "biedni"żydzi.Uczciwie zarobili na to, by świat jak długi i szeroki nienawidził ich.
                    Dodaj odpowiedź 20 1
                      Odpowiedzi: 0
                    • Klub Milosnikow Putina ( KMP ) 💋 IP
                      ❌❌❌

                      Moj Ojciec przeszedl z Armia Czerwona szlak bojowy do samego Berlina.
                      Wrocil kaleka jako inwalida wojenny. Jego 28 000 000 radzieckich towarzyszy broni nie mialo tyle szczescia pozostajac na placu boju na wieki.
                      A dzis polska czern - chamska nie tylko w swoich wypowiedziach, w swym antyrosyjskim obledzie i szale zaprojektowanym juz w 1990 roku przez designerow-kuglarzy z najglebszych mrocznych politycznych otchlani, osiagnela juz dawno poziom chlewu czlekopodobnego nie tylko na tym forum, o czym sam jako "Kacap w POniemieckich onucach pachnacych" vel
                      " Быдлошевский Л.З. " bardzo dotkliwie sie przekonalem.

                      P.S.

                      " Co cie nie zabije, to cie wzmocni" - jak nauczano w swietlanych czasach Herrn Bundeskanzler Hitler Adolf z RFN-u.

                      ❌❌❌
                      Dodaj odpowiedź 1 47
                        Odpowiedzi: 3
                      • Heniek IP
                        ruskie to dzikie psy
                        Dodaj odpowiedź 23 1
                          Odpowiedzi: 0
                        • Zdzisiek IP
                          Chwała Obroncom Grodna. Smierc bolszewickiej zarazie. Bulwersuja sie dzis o sowieckie pomniki...Wróciłem wlasnie ze Lwowa, gdzie w latach 70 sowieckie czolgi demolowaly Cmentarz Orlat...
                          Dodaj odpowiedź 35 5
                            Odpowiedzi: 0
                          • Grodno to gród Rusi IP
                            Grodno to pierwotnie w XII wieku gród Rusi Czarnej ,potem we władaniu Wielkiego Księstwa Litewskiego następnie w XIV wieku wraz z W.K.L. w wyniku Unii polsko-litewskiej w Królestwie Polskim
                            https://pl.wikipedia.org/wiki/Grodno
                            Dodaj odpowiedź 17 4
                              Odpowiedzi: 1
                            • Asdfgh IP
                              Od zawsze mówię. Rydz-Śmigły pod sąd wojskowy!
                              Dodaj odpowiedź 19 7
                                Odpowiedzi: 1

                              Więcej historii