ŚredniowieczeImpotencja Leszka Czarnego

Impotencja Leszka Czarnego

"Spór małżeński Gryfiny z Leszkiem Czarnym", obraz Jana Matejki / Źródło: Wikimedia Commons
Dodano
W 1271 r. wybuchł w Krakowie wielki skandal, który głośnym echem odbił się w Europie. Księżna Gryfina ogłosiła publicznie, że jej mąż jest impotentem, wobec czego ona nie będzie więcej chodzić w małżeńskim czepcu i ponownie założy dziewiczy wianek. Księciu pomógł pewien dominikanin i afrodyzjak z węży o białych brzuchach.

Średniowiecze było epoką skrajności. Z jednej strony za ideały uchodziły asceza i wyrzeczenie się doczesnych pokus, z drugiej – można było odnaleźć przykłady niezwykłej swobody obyczajowej, nawet wśród dostojników kościelnych. Zmarły w 1286 r. Henryk, biskup Bazylei, pozostawił po sobie 20 potomków, a jego imiennik, pasterz Liege, ponad 60. W tym czasie w Polsce gorszono się życiem prywatnym biskupa krakowskiego Pawła z Przemankowa, który do swojego prywatnego haremu porywał nawet mniszki z klasztorów. Jednocześnie, zgodnie z propagowanym przez Kościół kultem dziewictwa, w rodzinach panujących zdarzały się przypadki rezygnacji z pożycia seksualnego, co czasami prowadziło do wygaśnięcia poszczególnych linii dynastycznych.

Kinga i Bolesław

Jako pierwsi z rodu Piastów ślub czystości małżeńskiej złożyli Henryk Brodaty i Jadwiga z Meranu. Nastąpiło to jednak po kilkunastu latach pożycia małżeńskiego, kiedy na świat przyszła już gromadka dzieci i przyszłość rodu była zapewniona. Inaczej natomiast postąpili Salomea (córka Leszka Białego) i książę węgierski Koloman, którzy nigdy nie skonsumowali związku, żyjąc ze sobą jak brat z siostrą. Jednak w ich przypadku również nie było komplikacji dynastycznych, gdyż wygnani z Halicza, gdzie przez krótki czas panowali, osiedli ostatecznie na węgierskim dworze. Koloman, młodszy syn króla Andrzeja II, nie był w ogóle brany pod uwagę w kwestiach następstwa tronu w Budzie i jego bezpotomność nie miała większego znaczenia dla naddunajskiej dynastii.

Czytaj także:
Tajemnica Łokietka. Jak czupurny rębajło został królem Polski

Zupełnie inaczej przedstawiała się sytuacja młodszego brata Salomei, Bolesława Wstydliwego. Był on ostatnim męskim potomkiem małopolskiej linii Piastów i jego ślub z bratanicą Kolomana, Kingą, miał zapewnić korzyści polityczne oraz kontynuację rodu. Stało się jednak inaczej, młoda partnerka zapatrzona w ideały średniowiecznej ascezy kategorycznie odmówiła skonsumowania małżeństwa i narzuciła swoją wolę mężowi. Początkowo Bolesław protestował, groził jej nawet odesłaniem na Węgry, jednak żona miała zbyt mocną pozycję, aby książę mógł sobie pozwolić na podobny afront. Madziarska księżniczka wniosła bowiem wielki posag, co dla zniszczonego przez Mongołów kraju miało ogromne znaczenie, a swoją wagę miał również sojusz polityczny z Budą. Ponadto Kinga była bliską kuzynką niedawno kanonizowanej Elżbiety Węgierskiej oraz zmarłej w opinii świętości Jadwigi z Meranu, co znacznie podnosiło jej pozycję. Niebawem zresztą, po śmierci Kolomana, na dworze krakowskim pojawiła się propagująca kult czystości małżeńskiej Salomea, która zaczęła wywierać presję na młodszego brata…

Bolesław ustąpił, chyba jednak nigdy szczególnie mocno nie nalegał, co zaświadcza mało męski przydomek nadany mu przez potomnych. Wiedząc jednak, że na nim wygaśnie krakowska linia Piastów, stosunkowo wcześnie zaczął rozglądać się za następcą.

Skandal w Krakowie

Nie miał zbyt wielkiego wyboru, gdyż w drugiej połowie XIII w. trudno było znaleźć jakiegoś sensownego potomka Chrobrego. Wśród członków rozrodzonej dynastii przeważali ludzie o ciasnych umysłach, których horyzonty polityczne nie sięgały dalej niż granice najbliższego księstwa. Toczyli nieustanne wojny, wyrywając sobie wzajemnie grody i zamki, porywali i więzili krewnych, a dla zaspokojenia własnych partykularnych interesów nie wahali się sprzymierzać z wrogiem zewnętrznym i zachęcać go do najazdów na księstwa swoich adwersarzy.

Ostatecznie wybór Wstydliwego padł na najbliższego męskiego krewnego, młodszego o kilkanaście lat księcia Sieradza, Leszka Czarnego. Od dłuższego czasu obaj władcy blisko ze sobą współpracowali – Leszek był sojusznikiem Bolesława podczas wypraw przeciwko Czechom i książętom śląskim. Sieradzkie księstwo przylegało do dzielnicy krakowskiej, a Leszek uchodził za dobrego wojownika i energicznego administratora.

W 1265 r. Bolesław wyznaczył sieradzkiego księcia na swojego następcę i prawdopodobnie oficjalnie go adoptował. W tym samym roku jego wybraniec poślubił Gryfinę, córkę bana Slawonii i bratanicę Kingi, co miało zapewnić kontynuację rodu. Niebawem jednak okazało się, że również i ten związek nie doczeka się potomstwa. W 1271 r. wybuchł bowiem w Krakowie wielki skandal, który głośnym echem odbił się w Europie. Księżna Gryfina ogłosiła publicznie, że jej mąż jest impotentem, wobec czego ona nie będzie więcej chodzić w małżeńskim czepcu i ponownie założy dziewiczy wianek.

Gryfina była osobą odległą od ideałów białego małżeństwa i nie zamierzała wzorować się na Kindze ani Salomei. Jednak podobne wystąpienie nie miało dotychczas precedensu w naszych dziejach. Polskie średniowiecze znało już przypadki ślubów czystości, odmowy stosunków seksualnych przez prawnie poślubione małżonki i kastracji władcy, ale po raz pierwszy na książęcym tronie zasiadał impotent. Podobnych słabości nie wybaczano w tej epoce, można było świadomie zrezygnować z życia erotycznego, jednak inną rzeczą była ofiara złożona dla wiary lub też pozbawienie męskości przez wroga. Natomiast książę sieradzki, dzielny wojownik, okazał się człowiekiem, który nie potrafił pozbawić żony dziewictwa, a do tego ona wyrażała z tego powodu publicznie pretensje. To godziło bezpośrednio w autorytet Leszka, który dla poddanych stawał się człowiekiem godnym pogardy.

Czytaj także:
Życie prywatne pierwszych Piastów

Jak traktowano w tej epoce impotentów, potwierdza zresztą historia przytoczona przez wcześniejszego o półtora wieku czeskiego kronikarza, Kosmasa. Opisał on dzieje pewnej niemieckiej pary książęcej, w której mąż również okazał się impotentem, i pomimo licznych prób pobudzenia jego zmysłów przez żonę nie potrafił skonsumować małżeństwa. W efekcie został wygnany z własnego księstwa, a jego imię okryło się hańbą. Podobne odczucia musieli mieć przyszli poddani Leszka, tym bardziej że jednym z jego najbardziej zaciętych wrogów był znany rozpustnik, wspomniany biskup krakowski Paweł z Przemankowa.

Mikołaj z Polski

Księżna Gryfina odeszła od Leszka i małżonkowie mieli pozostawać w separacji. Książę sieradzki nie zamierzał się jednak poddawać i podczas całej afery był jedynym człowiekiem zachowującym spokój. W milczeniu przyjął oskarżenia żony, nie próbował niczego tłumaczyć. Najwyraźniej uznał, że skoro nie może zaprzeczyć faktom (niezdolność do skonsumowania małżeństwa była oczywista), to usunie przyczynę skandalu. Stwierdził, że impotencja jest chorobą, którą można leczyć, i w jego otoczeniu pojawił się kontrowersyjny lekarz, Mikołaj z Polski. Poprzedziła go sława zdolnego medyka, potrafiącego się uporać z problemami podobnymi do tych, które trapiły Leszka.

Okładka miesięcznika Historia Do Rzeczy: 2/2016
Artykuł został opublikowany w 2/2016 wydaniu miesięcznika „Historia Do Rzeczy”
Zamów w prenumeracie lub w wersji elektronicznej:
 0

Więcej historii